اصلاح الگوهاي آموزش قرآن 1
-
بازنگري در مباني آموزش وفعاليت هاي قرآني کشور
- اغلب اوقات اصول، اهداف، رويكردها وكليات آموزش ها و فعاليت هاي قرآني مفروض گرفته شده و بي آن که توجه جدي به مساله برنامه ريزي آموزشي و درسي بشود, فعاليت هاي پرهزينه ولي کم بازده صورت مي گيرد و در آخر خستگي را برجان مربي و قرآن آموز برجاي مي گذارد.
- به عنوان مثال:
- فقدان شناخت لازم مدير مدرسه و معلم از اهداف, اصول و رويکردهاي آموزش قرآن در هريك از دوره ها وپايه هاي تحصيلي باعث مي شود تا نظام آموزشي در مقاطع تحصيلي به اهداف و استراتژي هاي قصد شده دست پيدا نکند.
- اين که – هدف از آموزش در هر يک ازپايه هاي تحصيلي چيست و دانش آموزان در پايان سال تحصيلي بايد به چه توانايي هايي دست پيدا کنند؟
- اين که تعريف ما از هريک از اهداف قصد شده چيست ؟مثلا منظور ما از توانايي روخواني چيست و چه تفاوتي با روان خواني دارد؟
- در آموزش قرآن بايد به چه رويکردهايي توجه کرد؟
- چه اصولي بر اين برنامه درسي حاکم است؟
- الگوهاي مناسب تدريس کدامند؟
- معلم بايد حائز چه حد اقل هايي از صلاحيت هاي علمي و حرفه اي در زمينه آموزش باشد؟
- نقش مديريت, نظارت برحسن اجرا در ارتقاء اموزش چقدر بايد مورد توجه قرار گيرئ؟
- والدين چه نقشي در پيشبرد برنامه درسي دارند؟
- معلم و مدير و والدين خودشان چقدر با قرآن انس دارند؟
- اين ها عناصر يک برنامه درسي و آموزشي هستند که به مثابه دانه هاي تسبيح بايد با يک نخ ارتباطي به هم وصل باشند. بدون ارتباط هريک از اين عناصر با کل مجموعه, آموزش به همان اندازه داراي افت خواهد بود.
- توجه به فرهنگ آموزش قرآن
- امروزه در دنيا و مخصوصا كشورهاي پيشرو به مقوله آموزش به عنوان يك رويداد فرهنگي نگاه مي شود. آموزش و پرورش كشور ژاپن نمونه بارز اين مطلب است.
- توجه به فرهنگ آموزش قرآن در كشورهاي مشرق زمين يك نياز اساسي است؛ زيرا كه اين كشورها از جمله ايران، بسياري از رفتار و حتي افكار خود را از فرهنگ دينی و مذهبی، ادبيات، عرفان خود به دست مي آورند. بي توجه به فرهنگ سازي در امر آموزش و يادگيري باعث مي شود كه تعليم وتربيت از عمق لازم برخوردار نباشد و به مرور کار کرد خود را از دست بدهد. اساس موفقيت پيامبر اعظم(ص) و بزرگان ديني و هم چنين آيات روح بخش قرآن توجه ويژه به عامل فرهنگ سازي است.
- به عنوان مثال به موارد زیر می توان اشاره کرد :
- شما كودك خود را براي يادگيري نماز به مسجد يا مدرسه مي فرستيد. او در مدت كوتاهي با صحيح خواني، فصيح خواني، تلفظ حروف خاص عربي، ترجمه عبارات نماز، آداب و شرايط و احكام عملي نماز آشنا مي شود، اما اين كودك در اين آموزش ها به اين مسئله نمي رسد كه بايد در طول زندگي خود نماز بخواند. از شما می پرسم آيا اين آموزش موفق بوده است؟
- خدای رحمان درسوره جمعه , آيه2 می فرمايد: هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الاُمّيينَ رَسولًا مِنهُم يَتلو عَلَيهِِم آياتِهِ وَ يُزَکّيهِم وَ يُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ وَ اِن کانوا مِن قَبلُ لَـفی ضَلالٍ مُبينٍ در اين آيه و آيات مشابه به پيامبر اکرم (ص) گفته شده است تا او قبل از آن که کتاب و حکمت را به ديگران بياموزد, خود تلاوت کننده قرآن باشد (يَتلو عَلَيهِِم آياتِهِ). از شما می پرسم : - آيا عموم شهروندان مسلمان کشور ما, از انس دائمی با قرآن برخوردار هستند؟ آيا از رجال سياسی و فرهنگی مملکت گرفته تا معلمان و مديران مدارس واوليای دانش آموزان ارتباط و انس روزانه با قرآن کريم دارند؟ فراموش نکنيم همه ما از آن جهت نماز خوان شديم كه از همان دوره طفوليت چشم خود را باز كرديم و پدر و مادرمان را مشغول نماز ديديم؛ پدر و مادر خود را مشغول خوردن سحري ديديم, در حالي كه راديو دعاي سحر را زمزمه مي كرد، پس همه ما روزه گير شديم. از شما می پرسم كودكان ما چند بار ما را مشغول خواندن قرآن ديده اند؟
- اجراي طرح تلاوت نور در مساجد كشور از طرح هاي موفقی است كهدر راستای ايجاد فضای مناسب برای انس دائمی و روزانه احاد مردم با قرآن کريم نقش موثری دارد و بايد مورد توجه و تعميم قرار گيرد؛ و يا مراسم قرآن آغازين مدارس در فضا سازی قرآنی مدارس اثر چشم گيری می تواند داشته باشد. اين مهم به برنامه ريزی نياز دارد.
- « ثبّت ثم النقش »
- هر ساله اعتبارات ميليونی و ميلياردی صرف آموزش عمومی قرآن کريم درجامعه مي شود. منظور از آموزش های عمومی آموزش روخوانی و روان خوانی قرآن کريم است. مثلا آموزش و پرورش در طول سال های متمادی برای معلمان آموزش روخوانی و روان خوانی قرآن برگزار کرده است؛ يا آموزش عالی برای دانش جويان فوق ديپلم تا فوق ليسانس يک واحد آموزش روخوانی برگزار می کند. يا نهضت قرآن آموزی در قالب موسسات متعدد قرآنی اقدام به تشکيل کلاس های آموزش روخوانی قرآن می کند. ارگان ها وسازمان های دولتی و تشکل ها و موسسات قرآنی مردمی نيز همين کار را انجام می دهند؛ اين ها همه خوب است اما از شما می پرسم آیا واقعا مشکل مردم ما اين است که قرآن بلد نيستند؟ ويا اساساً مردم قرآن نمی خوانند ؟ ...
- اين يک واقعيت است که مردم ما با اين که خود را به حقيقت مدافع و جان نثار قرآن می دانند اما قرآن نمی خوانند مقام معظم رهبری در همين زمينه می فرمايند : « واقعيت تلخ اين جاست كه قرآن هنوز در جامعه ما يك امر عمومي نشده است. همه به قرآن عشق مي ورزند، احترام مي كنند، اما عدّه كمي همواره آن را تلاوت مي كنند و عدّه كمتري در آن تدبّر مي كنند.»
- چه بايد کرد ؟
- مقام معظم رهبری درکنار اين واقعيت تلخ, حقيقت شيرينی را بيان فرموده اند : « اگر تحصيل کرده ها و فرهيختگان كشور روزي يك صفحه قرآن با توجه به معنا بخوانند و در آن تدبر کنند, غوغايي در کشور برپا می شود؛ اين کار به فرهنگ سازی و تدبير نياز دارد.» ايشان اين جمله را در ديدار با اعضای محترم شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاريخ 16/9/1386 فرمودند و اين که شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره مطالبه به حق مقام معظم رهبر همان طور که گفته شد برای آموزش عمومی قرآن کريم در کشور هزينه ها فراوانی می شود، اما با كمي دقت و توجه متوجه مي شويم كه اگر اين نوع آموزش ها مبتنی بر ايجاد انس مستمر با قرآن کريم نشود, از اساس زائد و موجب حيف و ميل اعتبارات دولتي مي شود، زيرا شما نمي توانيد يك نفر ايرانی را پيدا كنيد كه با عموم قواعد مورد نياز خواندن ساده قرآن آشنايي نسبی نداشته باشد.
- چگونه قرآن بياموزيم؟
- رهبر معظم انقلاب اسلامی در اولين ماه مبارک رمضان 86 سه اشکال را به فعاليت های قرآنی کشور وارد دانستند, از آن جمله فرمودند : ‹‹ قرآن را نه براي ختم كردن و به اتمام رساندن و نه براي نكته برداري و استفاده از آن در سخنراني ها، بلكه براي دل خود بخوانيم و مانند كسي كه براي يافتن داروي درد خود به داروخانه مي رود، دنبال دواي دردهايمان در قرآن باشيم. هدايت ثمره قرآن است.››
- آموزش روخواني و روان خواني صرف و يا كلاس حفظ قرآن يا آموزش قرائت هريك به تنهايي نمي تواند پاسخگوي نيازهاي مختلف دانش آموزان و فراگيران باشد. امروزه نظريه «هوش هاي متكثر» ثابت مي كند كه يادگيری يک مطلب در افراد مختلف از راه های متعددی صورت می پذيرد. « هر كس از ظن خود شد يار من » بنابراين آموزش قرآن كريم نيز از اين قاعده مستثنی نيست. پس می توانيم به جای اين که مراتب آموزش قرآن را در طول هم ببينيم؛ در عرض و کنار هم ديده شود تا به وسيله اين کار ضمن ارائه پاسخ مثبت به نيازهای متعدد مخاطبان، برجذابيت آموزش نيز افزود. در اين شيوه از آموزش ، جامعيت آموزش قرآن كريم مد نظر است. هدف آموزش جامع قرآن دست يابي آحاد مردم جامعه به سواد قرآني است.
- سواد قرآني چيست ؟
- امروزه حدی از دانش ومهارت را در همه حوزه های علمی ومعرفتی، برای عموم مردم لازم می دانند. اين حد را سواد و محروميت از آن را « بی سوادی » می نامند؛ و علاوه بر سواد خواندن و نوشتن، اصطلاحاتی هم چون سواد بهداشتی، سواد ارتباطات واطلاعات، سواد رياضی، سواد علمی- فناورانه و...رايج است .
- اکنون با اين سؤال روبه رو هستيم که با توجه به اهميت وضرورت تربيت اسلامی ونقش يگانه قرآن کريم در اين تربيت ، آحاد جامعه بايد ازقرآن کريم چه سهم وحظی داشته باشند تا بتوان آنان را از سواد قرآنی بهره مند دانست.سوادی که بتواند زمينه ساز بهره گيری مادام العمر از قرآن کريم باشد.
- باتوجه به آنچه بيان شد سواد قرآنی اين گونه تعريف می شود :.« سوادقرآنی، دانش ومهارت پايه و اعتقاد وعلاقه به يادگيری قرآن..بـرای بهـره گيـری مسـتمر و مادام العـمر از قـرآن کـريم اسـت . »..
- ويژگی های سوادقرآنی
- سواد قرآنی يک نياز همگانی است. همه افراد جامعه با هر وضع اقليمی، شغلی، اقتصادی، اجتماعی و... برای آن که هويت انسانی _ الهی خويش را بشناسند، از آن مراقبت کنند و زمينه شکوفايي تدريجی آن را فراهم آورد، به سواد قرآنی نيازمند هستند .
- سواد قرآنی از يک حد پايه برخوردار است. هرچندافراد با توجه به تفاوت هايي که درتحصيلات، سن، شرايط اقتصادی واجتماعی دارند به سطوح مختلفی از سواد قرآنی نيازمند هستند، ولی بهره مندی عموم از يک حدّ پايه ضروری است .
- حد سواد قرآنی درطول زمان درحال تغييراست. باتوجه به شرايط وامکانات مختلف در هر جامعه ونيز تغييرات اين شرايط در طول زمان، اين حد، نيازمند شناسايي وتعريف خاص است .
- حداقل سواد قرآنی منجر به خواندن مستمر قرآن کريم، فهم تدريجی معنای عبارات وآيات آن شده وزمينه ساز بهره گيری مادام العمر از آموزه های الهی می شود. هدف آموزش عمومی قرآن، نمی تواند صرفاً دستيابی به دانش ومهارت خاصی در ارتباط با قرآن کريم باشد، بلکه بايد توانايي وقابليتی فراهم آورد که فردبتواند ضمن انس وارتباط دائمی با قرآن کريم، پيوسته خود را در معرض تزکيه وتعليم الهی قرار دهد .
- مهم ترين هدف آموزش قرآن در آموزش و پرورش، دستيابی دانش آموزان به سواد،قرآنی است. با توجه به آنچه که درباره سواد قرآنی بيان شد، به طور خلاصه آموزش قرآن در آموزش وپرورش بر چهار وجه يک هرم استوار است :
- وجه اول : آموزش خواندن قرآن کريم (دوره ابتدايي شامل روخوانی و روان خوانی)
- وجه دوم : آموزش درک معنای عبارات و آيات ساده و پرکاربرد قرآن کريم ( دوره راهنمايي)
- وجه سوم : آموزش شيوه های تدبر در آيات قرآن ( دوره متوسطه)
- وجه قاعده : انس با قرآن کريم : لازمه موفقيت موارد فوق و هم چنين ميوه وجوه سه گانه بالا است.
- قابل ذکر است که انس با قرآن کريم و علاقه به يادگيری آن، هم يک رکن ازسواد قرآنی و هم ضامن بقاء و توسعه دو رکن ديگر است. اگر سواد قرآنی به دستيابی به اين جزء منجر نشود، نه تنها ضمانتی برای دوام سه رکن ديگر وجود ندارد، بلکه ضرورت وفلسفه آموزش قرآن ناکام می ماند.
- فعاليت هاي فوق برنامه بايد مكمل برنامه درسي قرآن باشد
- دانش آموزان در حالي در مسابقات قرآني و معارف اسلامي شركت مي كند كه محتواي پيش بيني شده مسابقه را در مدرسه آموزش نمي بينند. در مقابل محتواي كتاب هاي درسي قرآن و ديني و ساير كتب كه با دقت هاي فراوان از سوي پژوهش گران دفتر برنامه ريزي و تاليف كتب درسي طراحي و متناسب با نيازها و علائق دانش آموزان در كتب درسي قرار مي گيرند، كمتر مورد مسابقه هستند.
- به عنوان مثال : مسابقات قرائت و حفظ قرآن كه يك فعاليت قرآني از نوع تخصصي است هيچ گاه جزء اهداف كلان آموزش و پرورش نبوده و نيست و در مقابل كسب مهارت روخواني و روان خواني قرآن به عنوان اهداف اصلي آموزش قرآن در دوره ابتدايي است. چه خوب است مدير و مربي مدرسه در کنار برگزاري مسابقات قرائت و حفظ قرآن, مسابقه روخواني قرآن كامل (براي كلاس هاي اول تا سوم) و روان خواني قرآن كامل (براي كلاس هاي چهارم و پنجم) برگزار كند و يا در دوره راهنمايي به مسابقه روان خواني (ترتيل آموزشي) و درك و فهم آيات و عبارات قرآني آن هم به صورت توأمان اهميت داده شود؛ ودر دوره متوسطه و پيش دانشگاهی به تدبر در آيات قرآن که جزء اهداف و رويکردهای برنامه های درسی دروه های تحصيلی است توجه شود.
- مهارت آموزي به جاي قاعده آموزش
-
همان طور كه در
بند سوم گفته شد علت مهجوريت قرآن در
جامعه اين نيست كه افراد با قواعد روخواني و روان خواني آشنا نيستند، بلكه اشكال در اين است كه اصولا افراد با قرآن مانوس نيستند و بايد براي اين مسئله فكري كرد. يكي از راهكارهاي
مهم در اين زمينه توجه به مهارت آموزي به جاي قاعده
آموزي است.
در جلسات موفق و معتبر قرآنی كشور روش حاكم
مهارت آموزي است. يعنی استاد در صدر جلسه مي نشيند و افرادي كه به حلقه انس با
قرآن نشسته اند هر يك چند آيه مي خوانند و استاد اشكالات
آنان را به صورت موردي و تلگرافي برطرف مي كند. « آن چه که اتفاق می افتد خواندن
قرآن است.» ؛ اما در ساير كلاس هاي قرآن اين قواعد قرآن هستند كه محور آموزش هستند، معلم ارتباط يك سويه با دانش آموز داشته و معمولا متكلم وحده است و
آنچه كه بيش از همه مورد غفلت قرار مي گيرد اين است كه «
قرآن كمتر خوانده مي شود.»
- اين اشکال از دو مساله ناشی شده است : اول از نظام مدرسه ای که در آن عموم دروس بر اساس قاعده آموزی ياد داده می شوند. و دوم تاثير کتاب هايي است که به منظور آموزش قرآن نوشته شده است و از آن جا که در کشور ما اغلب آموزش ها کتاب محور است همين روش ها از کتاب به معلم منتقل می شود.
- کار را که کرد ؟ آن که تمام کرد.
-
مهم ترين عاملی که
باعث می شود تا موفقيت های به دست آمده متناسب با اهداف قصد شده نباشد عدم اجرا,
ويا اجرای ناقص برنامه ی درسی است.
در برنامه درسي قرآن چهار عامل مهم زير بايد در عرض هم اجرا شوند تا اهداف محقق شود.
6-1- معلمان و مربيان مدارس بايد با عناصر و اجزاء برنامه
درسي آموزش قرآن آشنا شوند و مهارت لازم را در آموزش قرآن
به دست آورند.
6-2- وسايل آموزش از قبيل لوح آموزشي، نوار آموزش قرآن معلم و دانش آموز، كتاب راهنماي تدريس معلم، ضبط صوت بايستي فراهم شود تا آموزش
با اختلال روبرو نشود.
6-3- به نقش خانواده در آموزش توجه شود. بيش از يك پنجم آموزش
بر عهده خانواده است. مواردي كه بايد خانواده ها درباره فراهم آوردن زمينه هاي لازم آموزش قرآن به آن ها توجه كنند، در مقدمه هر يك از كتاب هاي درسي
دانش آموزان آمده است. خوب است مديران مدارس و معلمان و دبيران قرآن در آموزش
اوليای دانش آموزان تلاش بيش تری از خود نشان دهند.